06 Tem 2009

The Kurgan people culture existed during the fifth, fourth, and third millennia BC, they lived in northern Europe, from N.Pontic across Central Europe.  The word “kurgan” means a mound or a barrow in Türkic. Kurgan culture is characterized by pit-graves or barrows, a particular method of burial. They are also called the Pit-grave people (Pit-grave culture), or Barrow people (Barrow culture).

The earliest Kurgan sites of the fifth, fourth, and third millennia BC are in the N.Pontic, from where they spread by about 2000 BC to Central Europe, crossing the Dnieper River. Wherever Kurgan culture spread, it was marked by common elements unlike those of the surrounding Bronze-Age cultures.

Fourth millennia BC: Kurgan peoples had spread across the entire area north of the Black Sea, across northern Europe, and probably east to the natural barrier of the Ural Mountains. In the Caucasus area, they enjoyed a primitive metal culture. When the portable archeological objects, like ornaments, weaponry and other objects more often used in exchanges, are combined with ceramics, and all this is supported by a similarity in the funeral ceremony, the most permanent ethnic attribute, then the ethnic movement is sufficiently proved. This is the case observed in the migration of the Kurgan (Pit Grave) carriers cultures ( Miziev, 1990, p. 18).

The carriers of the Kurgan Pit Grave cultures, the most ancient nomadic sheep breeders, at the end of the 4th – the beginning of the 3rd millennium BC spread fanlike from the Itil-Yaik center to the north into the Ugro-Finnish tribes. There they entered into a close contact with the indigenous population, which explains the mass of the Türkisms in the language of the Finno-Ugrians and vice-versa. From the Itil-Yaik center the ancient Kurganians spread to the west and mixed with the tribes of the Late Tripolie cultures (Tripolie is dated ca. 4,600-3,500 B. C.). This explains the penetration of Türkisms and the elements of the Türkic culture to the indigenous tribes in the N.Pontic steppes.

Those ancient nomads who left to the southwest entered a close contact with the tribes of the ancient N. Caucasus. From there they penetrated territory of the future Azerbaijan, Georgia, Armenia, and Near East Asia, where they came into contact with the most ancient settled farming tribes. Some of them also began to engage in agriculture and settled on the land. Along with the nomadic husbandry, the local herding also appeared at that time.

Migrating to the east, the Kurgan people intermixed with tribes of the yellow race, gradually many of them acquired Mongoloid features. There, in the steppes of the Sayano-Altai mountains, Central Asia and Kazakhstan, they became one of the main components of the Türkic peoples: Kazakhs, Kyrgyzes, Khakases, Altaians, Tuvinians, Uigurs, Yakuts, Uzbeks, Turkmen, etc. Through the south of the Turkmenistan and Aral steppe the most ancient nomads penetrated into the Northern Iran and Afghanistan, where they also met the most ancient agricultural tribes.

The traces of influence of the Itil-Yaik Kurgan Pit Grave culture on the cultures of the neighboring tribes were shown in the works of M.P.Grjaznov, O.A.Krivtsovo-Grakova, S.V.Kiselyov, N.Ya.Merpert, A.X. Halikov, N.L.Chlenova, K.A.Akishev, I.I.Artemenko and other archeologists. So, in the N.L.Chlenova’s opinion, the active links of the archeological cultures whose initial native land was the Itil-Ural region, were active in a huge territory during many millennia. She writes that the ceramics with excessively extended shaded triangles is found in the Baikal, Kazakhstan, Uzbekistan, Tadjikistan, Turkmenistan, Northern Afghanistan, Ukraine and in the Danube Bulgaria. This culture extends from the Yenisei river to the Bulgaria for more than seven and a half thousand kilometers ( Chlenova, 1972, p. 120-126; 1981, p. 22-26). N.L.Chlenova’s conclusions are confirmed by V.I.Molodin, basing on the results of the research in the Baraba steppes (Western Siberia). As he said, the funeral ceremony of the Barabians coincides completely with the Pit Grave ceremony. The author unfolds a unique continuity of the Baraba culture with the Pit-Grave culture of the Itil-Yaik. By his belief, the carriers of the Pit-Grave cultures came to the Baraba from the north and northwest at the end of the Neolithic Age ( Molodin, 1985, p. 75-77, 171. Molodin, W. I. – US$36.00 BARABA IN THE BRONZE AGE Area of the Ob-Irtysh Rivers (Novosybirsk, 1985) 200 pp., illus., 175 x 268 mm). The retrospective study of the historical and ethnographical, and ethno-cultural features of Türkic peoples,

Kurgan ceremony,
Burials in timber, troughs,
Underlayment of the bottom of the tomb with grass, reed , felt,
Accompanying of the deceased with sacrificial horses,
Use in food of koumiss and horsemeat,
Mobile sheep-breeding character of life,
Residing in felt yurts,

- results in a conclusion that genetically these elements go back to the Pit Grave culture, Andronovo, Timber Grave and Scythian tribes. Stated differently, there are all reasons to consider the Pit Grave, or Kurgan culture a basis for the formation of the ethno-cultural features for the most ancient pra-Türkic tribes of the Euro-Asian  steppes.


2500-2100 BC: A wave of destruction in Syria and Palestine. Many cities destroyed. The walled town at Bab edh-Dhra in Jordan, on the eastern shore of the Dead Sea, was destroyed about 2300 BC, in its cemetery outside the city walls, tombs predating the destruction were of the charnel-house type, graves post-dating the destruction are pits covered by stone barrows, containing single burials in a contracted position, with pottery and grave-goods unlike those of the mass graves in the earlier period.

These are the characteristics of the Kurgan Culture people:

The most ancient nomadic tribes of the Itil-Yaik were Caucasoids, but among them were also types with insignificant Lapanoid, also considered Mongoloid, features (Gerasimov, 1955).

 They practiced animal husbandry, in rubbish dumps at Kurgan hill-forts and villages are found bones of lots and lots of horses, many cattle, and a few pigs, sheep and goats. Few bones of wild game (such as deer) were found, so Kurganians were not a hunting culture. Horse-heads carved in diorite were found, with harness-marks cut into them to indicate bridles.

The Kurganian horse-herders, like the Scythians, may had rode geldings only, their main herds being kept wild under stallions, and controlled through the mares which were hobbled near the settlements and milked regularly. Both wild-horse bones and bones of domesticated horses were found in Kurgan sites, modern bone-analysis specialists can apparently tell the difference between the two types. Moreover, modern methods allow to discern between a harnessed horse and a herd horse. The chances of finding bridled horse buried with its owner exist even though for each riding horse were thousands of the herd horses.

Kurgan people typically lived on flat steppe grasslands, near wooded areas and watercourses. There were mixed forests of oak, birch, fir, beech, elder, elm, ash, aspen, apple, cherry and willow. There were aurochs, elk, boar, wild horses, wolves, fox, beaver, squirrels, badgers, hare and roe deer. Their ornaments were made from elk antlers, cattle and sheep bones, and boar tusks, one of the most common implements found at their settlements was a hammer-hoe made from elk antler. They had bone awls, chisels, and polishers, and wooden bows with flint-tipped arrows which were carried in skin quivers (called in Turkic “kolčan, kulčan”, another loan to Slavic – Translator’s Note), Scythian-style. They fished: in their villages were bone harpoons, points, fishhooks, and also fish bones. They had wool and flax.

Kurgan people didn’t raise much grain (that is, they were not heavily into farming) – only a few sickles were found in their villages, though archeologists found grindstones, pestles, and saddle-querns, also found was millet grain and melon seeds. One object which may have been a ploughshare was discovered. Beneath one Kurgan barrow-mound, a stretch of ground protected by the mound itself showed unmistakable plough-furrows.

Kurgan people used two- and four-wheeled wagons with big unspoked wheels of solid wood. Examples of these have been found, along with of clay images: toy wagons, buried with royalty (maybe?). Also found were copper figurines of yoked oxen in pairs, so oxen probably drew these solid-wheel carts – which were of about the same proportions, wheel to cartbed, as a child’s toy cart with a low rim around it.

Metal objects.

Early Kurgan period: copper awls plus tanged, leaf-shaped copper knives or small daggers.

Late Kurgan period: daggers, awls, flat shaft-hole axes. The Kurgan people of the northwest Caucasus mountain region (a center for metallurgy from way back) at about 3500 BC and afterward possessed gold and silver vases, beads, and rings, also bull, goat and lion figurines, also copper axes, adzes, daggers and knives. No bronze objects were found, this means they either had no knowledge of alloying, or no access to tin. The last is unlikely, tin was available to the Persians and Greeks in later days, though the sites of the ancient tin mines are not known. The Kurgans would have panned their gold from rivers in the Caucasus mountains: gold, copper and silver can be found raw in their pure form, ready for use.

The lion figurines at first sound odd, there are certainly no lions in Europe or Asia today. But there is artwork depicting lions, and references to wild lions in the mountains of Macedonia and Asia Minor, which came down into settled lands and preyed upon livestock. So the Kurgan artisans were probably familiar with lions. Equally, there were wild bison in the north of the C. Europe right up to the modern times.

The early scholar-traveler P. S. Pallas (“The Southern Provinces of the Russian Reichs”, originally published 1812) remarks that in the steppes of the lower Volga lived a giant land reptile called the Coluber Jaculator lizard, named the courageous Sheltopufik, he wrote that it “is not venomous, is often six feet long, it moves about with erect head and breast, and when pursued defends itself by darting against the horse and his rider. There are likewise two other species of reptiles, the Berus, and the Halys, both of a poisonous nature.” Large lizards like those of the species mentioned by Pallas inhabited the lands of Asia from the N. Caspian steppe all the way to the Persian Gulf. It is probably not a coincidence that the earliest dragon legends come from the same area.

Kurgan pottery: this was very primitive, made from clay mixed with crushed shells and sand. The pots were decorated with incision-marks made by a triangular stick, with pit impressing (?), cord impressing and impressing with a stick wound with cords.

Neighbors: The expansion of Kurgan culture brought it into neiborhood of many different peoples. The expansion was mostly peaceful, and the simbiotic influences considerable and diverse. Soon after the first encounter are evident the traces of genetical and cultural influences of the nomadic lifestile, technology, art and rituals upon the settled aboriginal population. These traces are visible for the settled agricultural communities, while the influences upon the hunter-gatherer communities are ephemeral and practically undetectable.

The settlements neighboring Kurgan sites came in two types. The first is a simple village, usually located on a river terrace, there would be ten to twenty small, rectangular, semi-subterranean houses with pitched roofs supported by thin wooden posts. There would be stone-walled hearths, usually one hearth per house, but situated either indoors or just outside. A very large village could have up to two hundred houses.

The second type is a hill-fort placed on a steep river bank in a place difficult of access – usually a promontory at the juncture of two rivers. Note: both types of settlement had the advantage of being defensible, so the neibors of the Kurgan people had to put up with being raided by their neighbors, and probably raiding them right back. That is, they were well acquainted with war. The semi-subterranean houses sound like the underground homes of the Slavs, Armenians and Gobi desert peoples, which existed right up to modern times, the Armenians lived underground by reason of the cold of their winters, and the Gobi people by reason of the intense heat of their summers. Also, in the Russian steppe as late as 1900, the Cossacks lived in semi-subterranean houses. They did it to escape the terrible storms and blizzards of the winter months, taking underground with them all their livestock and fuel, and many a disgusted British traveler attests to it.

Some examples of excavated settlements neighboring the Kurgan sites:

Hill-fort One (Miklajlovka, where the Podpil’na River meets the Dnieper): a settlement guarded by massive stone walls 3 meters high, built of about ten courses of large stones. It had rectangular houses totally unlike the river village houses: built with timber walls on massive stone foundations (the last up to one meter in height) and two or more large interior rooms. In the last period of usage, the fort became very large, girdled with huge walls and ditches, and held houses with stone foundations and wattle-and-daub walls.

Hill-fort Two (Skelja-Kamenolomnja, on promontory overlooking Dnieper River): it was built on a site with cliffs on three sides, and a thick stone wall on the slope approaching the fourth side. Within the boundaries were rectangular houses on stone foundations. Also found were workshops for fabricating polished stone tools, battle-axes and mace-heads etc. (i.e. Battle-Axe Culture neighboring the Kurgan site – Translator’s Note)

Hill-fort Three (Liventsovka at Rostov on the Don): this stood on a high hill surrounded by a massive stone wall, with ditches both inside and outside the wall. There were square or circular hearths in the houses.

Hill-fort Four (Nagyarpad, southern Hungary): this housed an estimated 250 people, in fifty small houses standing in rows along a paved road leading to the top of a steep hill. Two large wooden houses, probably royal, stood on the terrace at the terminus of the road.

These hill-forts are the prototypes for Greek, Illyrian, Celtic, Baltic, Germanic etc castle-hills et al. Walls and citadels built from massive stones are characteristic of the earliest historical times, the proper term for such work is Cyclopean, from the ancient Greeks who were convinced only giants could have built on such a scale.

Graves: the Kurgan people left rich treasure-graves containing gold, silver and precious stones. These important graves are set aside in separate cemeteries, and the bodies are committed in timber or stone houses. One body of a man was dressed in a garment onto which gold ornaments had been sewn: 68 lion images, 19 bulls and 38 rings. (Scythians, who succeeded the Kurganians in N.Pontic, too wore garments decorated all over with small gold plaques, like beads but flat and stamped with tiny images.) Necklaces of animal teeth were common. Sun images were also commonplace. Also found were stag figurines with enormous antlers, ornamented with concentric-circle motifs, these were probably linked to rock engravings of stags with supernatural antlers. Also found were horse-heads carved from stone, mounted on rods and used as scepters. (The scepters was the archeologist’s interpretation, the garment hung with metal and horse-wand sounds shamanistic to me. Wands surmounted by horse-heads are a well-known accouterment of Mongolian shamans, who also make a point of sewing metal objects and ribbons onto their ceremonial garments. The more metal the better was their rationale, ie the heavier the garment, the more desirable it was, as for the wands with horse-heads, modern shamans use them as drum-sticks and also as “magic horses” for spirit journeys.)

Braziers were found in Kurgan houses and grave-houses: these burned charcoal and also cow’s-dung. Ashes and charcoal were found in the graves: fires had been lit in the braziers inside the grave-houses. The charcoal deserves a special mention because while dung as fuel is free and easy to gather (and cow-droppings, pastoral peoples say, burns better than those of horses or sheep) charcoal has to be specially prepared, but dung burns with an acrid fume and people who live in homes heated by dung fires usually develop eye problems, while charcoal burns with little or no smoke and those who enjoy a charcoal fire are happier and healthier.

Red ochre was found in the graves . . . but then, red ochre graves go from southern Palestine to the coast of England.

Also found were metal cauldrons. . . as in the Scythian graves, where the household goods were buried with the dead chief. The graves of poor people usually contained only a ceramic pot, a flint tool, or nothing.

Also found in some graves were bones from the tails of sheep, the rationale is that the tails of Asian fat-tailed sheep were buried with the dead. The fat-tailed sheep themselves have been raised in Central Asia since before history began. Herodotus mentions them, and they were commonly kept by nomads from the Bedouin of north Africa right up into Siberia. Unlike European breeds, these sheep grow enormous tails (Türkic ‘kurdük’), rather like the humps of camels, fat and marrow-like substances are stored in their tails, just as with the humps of camels, and the sheep themselves are better able to endure arid country. The tails themselves used to be cut off and kept to provide cooking fat, for the kitchens of Türkic, Persian and Arabian women. And they still are to this day.

And since the harnesses of Kurgan horses were made from bone and leather, the graves of poor Kurgans contained only flint tools, and the only worked metal was sewn on people’s clothing, one might conclude these people were still well in the grip of the Stone Age.

The mortuary houses themselves mimicked actual houses, being made of timber or of stone slabs. Husbands were frequently buried with their wives, sometimes an adult was buried with one or more children. Animal bones were found jumbled in pits near the graves, Kurgan graves north of the Black Sea usually included snake skeletons, sometimes up to ten of them. (Note: Edith Durham in her book High Albania mentions that many old graves in the Albanian mountains – one of the remotest places on earth – were frequently marked with pre-Christian symbols, suns and crescent moons combined with Christian crosses were common, and a serpent image which the Albanians told her represented courage and war, ie the snake was the mark of a hero!) Sometimes human bones were found jumbled in with the animal bones in the adjoining offering-pits. It was a Türkic custom up to historic times for animals to be sacrificed at the grave, their flesh eaten and their bones then collected in skins and interred.

These grave-houses were covered by earth or stone mounds, and then topped with stone stelae. Each stela was carved with a crude human shape, male, holding a mace or axe in one hand, one figure holds a bow. In the graves of men, ornamental axes of antler, copper, stone, or semiprecious stone were found. Some of these axes were made from nephrite, serpentine, diorite, amber, or other materials obviously not meant for utility. The amber came from the Baltic region, and since mother-of-pearl and faience beads were also found in the graves, this certainly points to a thriving trade between regions.

The knucklebones of sheep were found in many graves (particularly the graves of children) throughout European sites. Knucklebones are a gaming device.

And how do you play knucklebones with the knucklebones of sheep? The Uzbek nomads call it the Ashik-game (after ashik, the word for the anklebones of sheep) and played it as dicing, with four anklebones. The upper part of the bone they called tava, the lower altchi, and the two sides called yantarap. The player took all four bones in the palm of his hand, threw them up and got half of the stake wagered, if two tava or two altchi turned up, or the whole stake, if all four tava or altchi showed.

The Venus figurines of the late Stone Age are not Kurgan. They pre-date the Kurgan expansion into Anatolian, Aegean, and Balkan cultures. Seated goddesses of clay, alabaster or marble also appeared in the N.Pontic and north Caucasus regions prior to the third millennium BC, these were borrowed from southern cultures in the Balkans and the Mediterranean.

 Male and female figures carved from stone (called in Türkic ‘Baba’) spread across the steppe from Danube to Amur Rivers, are attributed to the descendants of the Scythians, not to prehistoric peoples. According to late middle age chronicle, a legendary statue named Slata Baba once stood near upper Ob river.



05 Tem 2009

PROFİLRESMİ2Türk hat Sanatı denilince, Türklerin İslamiyeti kabul edişlerinden sonra okuma yazma vasıtası olarak seçtikleri Arap asıllı harflerle vücuda getirilen sanat yazıları anlaşılır. Ancak şunu hemen belirtelim ki Arap harfleri İslamiyetin zuhurundan sonra yavaş yavaş estetik unsurlar kazanarak, bu hal VIII. Yüzyılın ortalarından süratlenmiş; Türklerin İslam aleminde oldukları çağda zaten mühim bir sanat dalı haline gelmişti. Bu sebeple evvela Arap asıllı harflerin bünyesi ve İslam’ın ilk asırlarında gelişmesi hakkında kısa bir bilgi vermek gerekecektir.
Yazı sanatının İslam kaynaklarında en özlü tarifi “Hat, cismani aletlerle meydan getirilen ruhani bir bendesedir.” cümlesiyle yapılmıştır ve hat sanatı, bu tarife uygun bir anlayış çerçevesinde asırlardır süregelmiştir. Çünkü bu yazı sisteminde harflerin çoğu kelimenin başına, ortasına ve sonuna gelişlerine göre bünye değişikliğine uğrar. Sanat haline dönüşüyle pek kıvrak bir şekle bürünen harflerin, birbirleriyle bitiştiklerinde kazandıkları görünüş zenginliği, hele aynı kelime veya cümlenin muhtelif terkiplerle yazılabilme imkanı, bu yazılara, sanatta arannılan sonsuzluk ve yenilik kapısını açık tutmuştur.
Arap hattı, muhtelif devrelerde en fazla işlendiği bölgeye nisbetle, İslam öncesi anbari, hiri, mekki ve Hicret’ten sonrada medeni isimlerini alarak gelişti. İslam’ın kitap haline getirilen ilk metni olan Kur’an, işte bu mekki medeni hatla deri(parşomen) üstüne siyah mürekkeple, noktasız ve hareketsiz biçimde yazılmıştı ki, bu ilk örneklerde, elbette sanat mülahazası aranılmamıştır. Zamanla bu yazı iki tarza ayrıldı: Sert köşeli olanı mushaflara ve kalıcı yazışmalara tahsis edilerek, en ziyade Küfe’de işlendiği için küfi adıyla anılmaya başlandı.süratli yazılabilen ve sert köşeli olmayan diğer tarz ise günlük işlerde kullanıldı; yuvarlak ve yumuşak karakterinden dolayı sanat icrasına uygun bir hal aldı. Yeni yazı cinslerinin bazıları, nisbet ifade eden isimlerinden de anlaşılacağı gibi, tomar hattı esas alınarak onun muayyen nisbette (yarımi üçte bir, üçte iki) küçültülmüş kalemiyle yazılıyor, bu küçülmede yazılar yeni hususiyetler kazanırken, yazma aletinin adı olan kalem bu nisbete dayanılarak hat manasına da kullanılıyordu.
Abbasiler devrinde gittikçe gelişen ilim ve sanat hareketleri sayesinde büyük merkezlerde ve bilhassa Bağdad’da kitap merakı ve bunları yazarak çoğaltan “verrak”lar artmıştı. İşte bunların kitap istinsahında kullandıkları yazıya verraki, muhakkak veya ıraki deniliyordu.VIII. asır sonlarından itibaren hat sanatkarlarının güzeli arama gayreti neticesi ölçülü olarak şekillenen yazılar asli ve mevzun hat ismiylede anılmaya başlandı. Bu yazıları ileri bir merhale’ye eriştirenler arasında, ayrı bir mevkii olan İbn Mukle(? – 328/940), hattın nizam ve ahengini kaidelere bağladı ” bu yazılara “nisbetli yazı” manasına mensub hattı denildi.
Bu gelişmeler olurken küfi hattı da bilhassa mushaf yazılmasında parlak devrini sürüyordu. Yayıldığı nisbette farklılıklar gösteren küfi, şimali Afrika ülkelerinde daha yuvarlaklaşarak bilhassa Endülüs’te ve Mahrip’te mağribi adıyla hükümranlığını korudu. Daha çok abidelerde görünen iri küfi hattı da, bazı tezyini unsurlarla birlikte, dekoratif bir mahiyet kazandı. Mensub hattının yukarıda verraki adıyla geçen ve umumiyetle kitap istinsahına mahsus olup bu sebeple neshi de denilen şeklinden, XI. Asrın başlarında muhakkak, reyhani, ve nesih hatları doğdu. Bu devrin parlak ismi olan İbnü’l-Bevvab (? – 413/1022), İbn Mukle yolunu değiştirdi ve XIII. Asır ortalarına kadar da uslüb sürdü. O zamana kadar düz kesilen kamış kalemin ağzını eğri kesmekte onun buluşudur ve bu hal yazıya büyük letafet kazandırmıştır. Aklam-ı Sittenin bütün kaideleriyle hat sanatındaki mevkiini alışıyla yukarıda tanıtılanlar dışında bugüne sadece isimleri kalmış bulunan birçok hat cinside unutulmaya terkedilmiş oldu. (mesela; sicillat, dibac, zenbur, mufattab, harem, lului, muallak, mürsel vb)
Hem musuki aleti(ney) hemde kalem olarak kullanılan kamış, bu kudretiyle İslam ve doğu aleminin esrarlı havasını aksettiren belki yegane alettir. Sıcak ülkelierin nehir ve göl kenarlarındaki sazlıklardan alınan kamış, koparıldığı haliyle kalem olma vasfından uzaktır. Sarımsı beyaz renkli olan bu kamışlar kurumaları için uzvi sıcaklığı daima muhafaza eden gübre içine konulur; burada yavaş yavaş suyunu kaybedip sertlik kazanırlar ve cinsine göre, kırmızımsı, kahve veya açık yahut koyu kahverengine, hatta siyaha dönerler.
Kalem açılıpta kullanılmaya başlandıktan sonra, kağıda temas eden ağız kısmı zamanla bozularak yeniden açılmak icab eder. Ancak mushaf gibi yazılması uzun süren kitaplarda bunun mahzuru vardır. Kalem yeniden açılırken ağzının genişliği kıl kadar farklı olsa, bu, hele nesih gibi ince yazılarda büyük bir estetik kusur teşkil eder. Böyle uzun metinleri ince hat ile yazmak için Cava adasında yetişen bir tropikal ağacın yaprak diplerindeki siyah renkli sert, düzgün ve ince uzantıları işte bu maksadla kullanılır ve Cava Kalemi adıyla bilinir, bunun ağzı kolay aşınmaz.
Yazının kalınlığı arttıkça kalemin ağzına da ona göre açabilmek için, ney kalınlığında kamışlardan (buna kargı kalem denir) veya sert bambu kamışlarından faydalanılır.Kamış kalem, açmak için sol elin içine yatırılarak,orta boşluğu ve cidari badem biçiminde görünene kadar,yukarıdan aşağıya meyilli olarak yontulur.
Dil gibi uzadığı için kalem dili denilen bu yassı kısmın iki kenarı, kalem ağzının ne kadar genişlikte olması isteniyorsa, ona göre alınır. Kalemin ağız kısmının birkaç santimetre çatlatılarak iki yakaya ayrılmasına kalem Şakkı denir. Bunun yapılışında kalemin boyuna paralel çatlatılması, eğri olmaması icab eder. Arada hasıl olan ve ince bir hazne vazifesi gören bu çatlağa mürekkep dolarak, yazarken devamlı bir şekilde aşağıya akar. Kalemin kalemtraş yardımıyla şakk edilirken makta (her ikiside ayrıca tanıtılacaktır) üzerindeki yive oturtulması lazım gelir. Kalemin ağzının kesilip düzeltilmesi de makta üzerinde yapılır.Bu kesme işlemine kalemi makta’a vurmak veya üzerinde yapılır. Bu kesme işlemine kalemi makta’a vurmak veya katt-ı kalem denilir.Kullandıkça ağzı bozulacağı için harfler pürüzlü olarak çıkmaya başlar Bu takdirde yeniden makta’a vurulur. Ta’lik kalemi sülüse nazaran daha az eğri ağızlıdır. Nesih kalemi ondan da az, rık-a kalemi ise düze yakın eğriliktedir.
Kalemi ağzındaki eğrilik kağıda tamamiyle intibak edecek şekilde tutup, yukarıdan aşağı dik olarak hareket ettirmekle ince, sağdan sola yürütmekle kalın harf kısımları yazılmış olur. Harflerin ölçüleri nokta ile tespit edildiği, nokta da kalemin kalemin ağız genişliğine bağlı olduğu için, kalem hat sanatında estetiği sağlayan en önemli unsurdur.
Kalemler bazen divit adıyla anılan yandan hokkalı kalem mahfazalarında, bazen de kalemdan (kalemlik) denilen, silindir yahut sandık biçimi, sade veya sanatlı kutular içinde saklanır. Kalemdanın silindir biçiminde olanlarının adı da kubur’dur

Zamanımızda kurşun kalemin içinde döndürülerek açıldığı kalemtıraşla, eskiden kamış kalem açmak maksadıyla kullanılan kalemtıraşın bir şekil benzerliği yoktur. Kalemtıraş tig denilen kesici kısım, kıymetli malzemeden yapılmış sap, bu ikisini birbirine bağlayan parazvanadan meydana gelir. Boyu 10-20 cm arasındadır. Makta 2-3cm eni,10-20 cm boyu olan, 2-3mm kalındığında kemik veya fil dişi bir plakadır. Bağa ve sedeften yapılan da makbuldür. Kalemin şakk ve katt ameliyesi, cam, mermer yahut maden gibi sert satıhlı yerde yapılırsa kalemtıraşın kesici ağzı zedelenip zamanla kullanılmaz hale gelir. Makta üzerinde, kamış kalemin çapına uygun yive bulunan küçük bir çıkıntı bırakılmıştır. Makta’ın bir ucuna doğru yer alan bu yive , kalemin sap tarafı , sağa sola kaçmaması için tespit edilir;kalemtıraşın keskin ağzı, kalemin boyuna paralel olarak tutulup iç veya dış tarafından kalem şakkolunur, yine yive oturtularak kalemin kattıda tamamlanır. Makta imalini bilhassa Mevlevi dervişler; çakı, mil ve kıl testere yardımıyla ince bir sanat haline getirmişler, eserlerini nakış, çiçek, yazı ve Mevlevi Sikkesiyle süsleyerek, bu aletin pek latif numunelerini ortaya koymuşlardır.
Eskiden kağıdlar bugün olduğu gibi doğrudan doğruya yazı yazabilecek şekilde fabrikadan çıkmazdı. Hariçten (Çin, Hindistan, Buhara, Avrupa…) olsun, yerli imalathanelerden (Kağıdhane, Yalova, Bursa, Beykoz…) olsun ; gelen kağıdlar, pürtüklü ve kalemin yürümesine müsait olmayan bir haldeydiler. Hatta bazıları mürekkebi yayarlardı. Bunları kullanabilmek için terbiye edilmeleri şarttı. Umumiyetle beyaz renkte olan bu “ham kağıd” lar gözü yorduğundan önce arzu edilen renge boyanır sonra aharlenir (cilalanır), nihayet aharin kağıda tesbiti ve pürüzlerin giderilmesi için mührelenir, yani tazyikle adeta ütülenip parlatılır. Kağıdı boyamak için, ekseriya nebatlardan istifade edilmiştir. Renk veren nebati madde kaynatılır o rengi alan su bir tekneye boşaltılır; kağıdlar içine batırılır, suyu emerler. Kurutulunca istenen rengi alırlar. Yahut da bu renkli su bir sünger veya pamuk yardımıyla kağıd üzerine sürülür, sonra kurutulur. Bu usulde sürülme yolları leke gibi belli olabilir. Kağıd boyamakta kullanılan maddelere ve verdikleri renklere birkaç misal: çay (krem rengi,) ,cevizin yeşil dış kabuğu veya nar kabuğu (kahve rengi) , cehri tohumu (sarı), albakkam (kırmızı), mor bakkam (mor), şekerciocağı isi (şekerrengi) , soğankabuğu (kırmızımtırak)…En çok krem renginin tercih edildiği boyama işleminden sonra sıra aharlemeye gelir. Eski usulle cilalanmış kağıd bir koruyucu tabaka teşkil eden ahar, is ile hazırlanan mürekkebi kağıdın bünyesine geçirmeden, kendinde tutar. Bu hususta en çok kullanılan usul, şapla kestirilmiş yumurta akının kağıd üzerine 1-2 kat süngerle sürülmesidir. Aharlenen ham kağıd , eğer bir hafta içinde mührelenmezse, daha geç yapılacak mühreleme işlemi sırasında çatlamaya başlar, kağıdın terbiyesi için verilen emekler boşa gider. Mührelenecek kağıdlardan bir tabaka ,mühre tahtası veya pesterk denilen, damarsız olduğu için ıhlamur ağacından hazırlanması tercih edilen büyükçe bir tahta üzerine konulur. Tahtanın çok düzgün, içe hafif kavisli ve eksiz olması şarttır. Mührenin rahatça kayabilmesini sağlamak maksadıyla kuru sabuna sürülmüş bir çuha parçası, mührelenecek kağıdın üzerinde gezdirilir. Sonra çakmak mührenin tahtadan yapılmış iki kolundan tutularak, çıkıntılı taraftaki çakmak taşı alta gelecek şekilde, kağıda tazyikle sürülmeye başlanır. Kağıd serbest bırakılarak mühre ileri geri muhtelif istikametlerde hareket ettirilir. Kağıt hemen pırıl pırıl parlar ve ütülenmişçesine düzelir. Mührelenen kağıdlar üst üste konularak ağırlık yardımıyla baskıya alınırlar. Bir yıl kadar dinlendirildikten sonra kalemin rahatça yürüyüp yazabileceği bir hale gelirler.

Tarihimizde ve bilhassa Hat sanatında kullanılan iş mürekkebinin, Çin, (veya Galat: çini) mürekkebiyle karıştırmamalıdır. Bu mürekkebinin yapılışı ve kullanılma yerleri çok ayrıdır. İs mürekkebinin terkibindeki is, yapılınca is veren bezir yağı, balmumu, neft yağı, gaz yağı gibi maddelerden elde edilir. Çıradan veya zeytinyağından çıkan is, çok yağlı olduğu için makbul sayılmaz. İs mürekkebinin terkibine giren ve onu kağıd üzerinde tespit eden arapzamkıdır. İs mürekkebi yapmak için pek çok formüller yazılı olarak devrimize kadar gelmiştir. Bu mürekkebin hazırlanış tarzı zamanla değişmiş ve nihayet en gelişmiş terkibin “İs, zamk eriyiği ve saf su” dan ibaret olduğu görülmüştür. Sanat eserlerini yazmak üzere kullanılan mürekkep, kendi kendine kurumaya terkedilirdi.
Resmi yazıların kurutulması için yazının üzerine rıh (veya rik) denilen bir çeşit ince kum dökülürdü. Geçmiş yüzyıllarda okuryazar zümrenin hokka içinde daima yanında taşıdığı is mürekkebinin zamanla hiçbir surette solmadığından, Batı usulü mürekkebe karşı çok üstünlüğü vardır.
Bugünkü kalem sisteminde kullanışlı olamaz: Kamış kalem için mükemmeldir. Modern çağda çıkan siyah boyaların hiçbiri onun yerine konamaz. Çünkü bu mürekkep bir is süspansiyonudur. Yani is parçacıkları erimeden zamkın yardımıyla suda asılı kalmışlardır. Aharli kağıda yazıldığı vakit satıhta kalır, silinip kazınmaya, hatta yalanmaya elverişlidir. Bu ise, eski sanat yazılarımız için gerekli olup okumuş yazmış kimseler hakkında kullanılan “fazla mürekkep yalamış” tabiride buradan gelir.
Tarihimizde hayli değişik renklerde mürekkep yapılmışsa da, en ziyade kullanılanları sarı (zırnık), kırmızı (lal), beyaz (üstübeç), ve altın (zer) mürekkepleridir.
Zırnık Mürekkebi : “Zırnık” adıyla bilinen tabiattaki sodyum ve arsenik sülfürün zahmetlice ezildikten sonra arap zamkı mahl ulu ile karıştırılması, sarı renkli bu mürekkebi verir.
Lal Mürekkebi : Lotur + Şekerci çöğeni + şap + su muayyen nisbetlerde karıştırılıp kaynatıldıktan sonra suyu alınır ve bunun içine “kırmızböceği” nin kurutulmuşu, iyice dövülerek ilave edilir. Tekrar kaynatılmakla elde edilen lal mürekkebinin, pek cazip kırmızı rengi vardır.
Üstübeç Mürekkebi : Zırnık yerine üstübeç kullanılarak, aynı usulle yapılır. Bilhassa mushafların süre başlıklarını, altın zemin üstüne yazmakta kullanılır.
Altın Mürekkebi : Hususi surette dövülerek mikronla ölçülecek kadar inceltilmiş yüksek ayarlı altın varaklarının koyu arap zamkı mahlulu veya bal yardımıyla bir çini tabakta uzun emekle ezilmesi ve suyla yıkanıp süzülerek bir başka tabağın dibinde toplanması, bize bu mürekkebin esası olan altın zerrelerini verir. Kullanılacağı zaman jelatinli su ilavesiyle ve fırçasıyla kamış kalemin ağzına sürülüp yazılır; Zer-endüd (sürme altın) yazıların esası budur.
“Küçük Kutu” manasına gelen Arapça bir kelimedir. Yazı yazmak için kamış kalem ve is mürekkebinin kullanıldığı devirlerde, yazı takımlarında veya yazı çekmecelerinde Yazı yazmak için kamış kalem ve is mürekkebinin kullanıldığı devirlerde, yazı takımlarında veya yazı çekmecelerinde hokka olarak okur-yazar zümrenin üzerinde taşıması için ise divit şeklinde mutlaka bulunan mürekkep hokkası, kültür hayatımızın en mühim unsurlarından biriydi. Madeni hokkalar, müstakil olmaktan ziyade, içine kamış kalemlerin konulduğu kubur denilen, silindir biçimindeki kalemdanların dip yanına çıkıntılı olarak tutturulurdu. Eski hokkalara mürekkep doğrudan doğruya konulma; Lika denilen ham ipekten bir tutam, hokkanın içine yerleştirilip de mürekkep bunun üzerine dökülürse, lika, mürekkebi sünger gibi emer ve kalemin hafifçe likaya bastırılmasıyla, lüzumu kadar mürekkebi kalemin ağzını bular.
Yazı sanatında yer alan harf veya harfler topluluğunun satır içinde duruşu ve belli bir çizgi hizasında dizilişi, bir takım kaidelerle belirlenmiştir. Latin alfabesinde de bu böyledir. Tarihimizde satır çizgilerini belirtmeye yarayan ve mıstar (satırlık) adıyla tanınan bir basit alet benimsenmiştir.
Yazma eserin tertibinde, yazının kaplayacağı sahadaki satır düzeni bu maksat için kullanılacak kamış kalemin nokta boyutuna göre hesaplanır ve sahife büyüklüğünde bir mukavva üzerine çizgiyle tespit edilir; satırın başı ve sonu iğne ile delinir.
Mıstar’ın kullanılması şöyle olur. Aharlenmiş kağıdların her bir tabakası sahife düzenine göre mıstarın üstüne yerleştirilerek, henüz yıkanıp yağdan arındırılmış parmaklar,ibrişinin kabarıklığıyla hissedilmekte olan satır çizgileri üzerinde dolaştırılırsa, bunların izi kağıda çıkar ve metinler bu çizgi izine göre yazılır.
Eski hattatlar sandalyede oturup masa üzerinde yazmazlar, sedir veya mindere yerleştikten sonra, sağ dizlerini dikerek onun üstünde yazarlardı. Bakış açısının 90 derece olarak muhafazası ve kağıdın dizde düzgün durabilmesi, eskilerin zır-I meşk (meşk altı) dedikleri takriben 20*25 cm ebadında kaba kağıdların üstüstte tutturulmasıyla hazırlanan bir altlığın diz üstüne konulmasına bağlıdır. Sert bir satıh kullanılmayışı, ele serbest bir hareket imkanı sağlamak içindir
Türklerin İslamiyeti kabulü ve buna bağlı olarak yazılarını değiştirmeleri sonrasında hat sanatıyla ilgilerini gösterecek eserleri zamanımıza kadar gelememiştir. En eski örneklerle, ancak Selçuklulardan itibaren karşılaşıyoruz.
Beylikler devrinde ve Osmanlı’nın ilk iki asrında, Anadolu’daki hat sanatı, kalan örneklere nazaran, Abbasilerin Bağdad’daki üstadane tavırlarının bir devamı gibi görülmektedir. Nihayet Şeyh Hamdullah’la (833/1429-926/1520) hat sanatı Osmanlı hakimiyetine geçmiş ve daima gelişip ilerleyerek XX.asrı bulunmuştur.
Bu isimle anılan altı cins yazı birbirine tabi, ikili gruplar halinde gözden geçirilebilir: Sülüs-nesih,muhakkak-reyhani, tevki-rıka. Bu üç grubun birincilerinin (sülüs, muhakkak, tevki), ağzı daha geniş kalemle (2 mm civarında) yazılmalarına mukabil, ikincileri (nesih, reyhani, rıka) 1 mm civarında ağız genişliği olan kalemle yazılırlar. Yazı karakteri itibariyle, muhakkak reyhaniyle, tevki ise rıka’yla, birbirine çok benzeyen büyük ve küçük iki kardeşi hatırlatırlar. Ancak sülüsle nesih böyle değildir. Nesih hattının çok ince yazıları şeklinede, toz kadar küçük görüldüğünden gubari hattı denilir. Eski kaynaklarda sülüs sanat göstermeye en müsaid alanıdır. Harflerindeki yuvarlak ve gergin karakter, ona hattanın elinde en fazla şekil zenginliğine girebilmek ve yeni istiflere açık olmak imkanı vermiştir. Bu hal, hele abidelerde yer alan ve uzaktan okunabilmesi için ağzı çok geniş kalemle yazılan veya satranç usülüyle genişletilen) celi sülüs hattında daha da çarpıcıdır. Nesih hattı ise harflerinde yuvarlaklık olmakla beraber, daima satır nizamına tabi olup istife uygun gelmez; bu sebeple uzun metinlerin, en ziyade Kuran-ı Kerim’lerin (mushaf) yazılmasında kullanılmış, eski matbaacılığımızın hurufatı da nesihle hazırlanmıştır. Tevki ve Rıka kardeşler de Osmanlı nın ilk devirlerinde resmi yazışmalar ve nadiren kitap çoğaltmak için ele alınmışlardır. Bu altı cins yazıda Arapça’nın icabı olarak hareke ve diğer yardımcı okuma işaretlerinin kullanıldığı yazı cinsleridir. Türkçe metinler için nesih, tevki ve rıka yazılarının harekesiz yazıldığı da görülmektedir.
Bu yazı, aslında Tevki hattının XIV. Asırda İran’da kazandığı değişiklikle ortaya çıkan yazıya verilen isimdir ve orada daha çok resmi yazışmalarda kullanılmıştır.
İran’da resmi yazışmalarda kullanılan ta’lik hattı Osmanlı’ya Akkoyunlular (1467-1501) yoluyla XV. Asırda geldiğinde, kısa zamanda büyük bir şekil değişikliği geçirerek Divan-ı Hümayun’daki resmi yazışmalara mahsus olduğu cihetle -divani adını almıştır. Harekesiz yazılan divanının XVI. asırda İstanbul’da doğan harekeli, süslü ve haşmetli şekline celi divani adı verilmiş, buda devletin üst seviyedeki yazışmalarında kullanılmıştır (hat sanatındaki “iri ve kalın” manasının aksinei buradaki celi aşikar demektir)
Bugün nasıl T.C. amblemi Türkiye’yi temsil ediyorsa, Osmanlı devrinde de tahtta bulunan padişahın adına çekilen tuğrai padişahla birlikte babasının adını ve daima muzaffer olmasını dileyen bir duayı (el muzaffer daima) ihtiva eden hususi bir şekildir. Tuğra bilhassa XVI. asırda tezhipli olarak hazırlanırdı. Tuğrayla padişahlar dışında, tarikat pirlerinin isimleri, yahut bir ayet veya hadis yazıldığıda görülmektedir
İstanbul’un fethinden itibaren Osmanlı devleti yalnız askeri ve siyasi bakımından değil, kültür ve sanat cihetinden de yüceliğe erişmişti. Hat sanatında da yine yakut ( ? -698/1298) gibi Amasyalı olduğu bilinen Seyh Hamdullah (833/1429-926/1520) önceleri Yakut uslübünü en güzel ve mükemmel biçimiyle yürütüyorken hamisi ve talebesi, Sultan II.Beyazıd’ın (1450/1512) teşvik ve tavsiyesi üzerine, Yakut’un eserlerini bir estetik kıymetlendirmeye tabi tuttu ve kendi sanat zevkini de katarak bunlardan yeni bir tarz çıkarmayı başardı. Kanuni Sultan Süleymen çağında Yakut tavrını en parlak biçimiyle yeniden canlandıran Ahmed Karahisar’ın ( ?-963/1556) yazı anlayışı kendisinden sonra unutulmuş; Şeyh Hamdullah yoluna karşı duramamıştır.
Şeyh Hamdullah devrinde, Yakut yolu ile intikal eden altı cins yazıdan sülüs ve nesih, Türk zevkine çok uygun geldiği için sür-atle yayılmış; eski devirden farklı olarak, Kur’an-ı Kerim’in yazılmasında sadece nesih hattı kullanılmaya başlanmıştır. Altı yazının diğer ikisinden biri olan rıka daha cazip bir uslübe bürünerek hatt-ı hicaze adıyla bilhassa hattat imzalarında ve icazetnamelerinde yer almış tevki ise pek ender kullanılmıştır. XVII asrın ikinci yarısında İstanbul’un sanat ufku yeni bir hat nuruyla aydınlandı. Hafız Osman (1052/1652-1110/1698) adındaki bu hat dehası, vaktiyle Şeyh Hamdullah’ın Yakut’tan yer yer seçip topladığı yazı güzelliğini bir elemeye abi tuttu ve eskisine göre daha da safiyet kazanan, kendine has bir hat şivesi ortaya koyarak,
o vadide yazmaya başladı. Artık şeyh uslübü, yerini Hafız Osman’ınkine terk ediyordu. Divanı ve celi divanı yazılarının en mükemmel seviyeye XIX. Asır sonlarında ulaştığını kaydedip , biraz da Osmanlılar’da ta’lik hattından söz edelim; XV. Asrın ikinci yarısından beri kullandığımız bu yazı nev’inin bizde hakkıyla ele alınışı, İran’ın maruf talik üstadı İmadü’l-Haseni (?-1024/1615) sonra olmuştur. Türk hattatları bu uslübü öylesine benimsemişlerdir ki, üstün başarı gösterenlere İmad-ı Rum (Anadolu’nun İmadı) denilmesi adet hükmğne girmiştir.
Görülüyor ki yazı sanatımızda devamlı bir süzülüp arınma ve üsluplaşma hareketi vardır ve bunlar yazının esasını bozmadan yapılmıştır. Mimari, musiki, resim ve tezyini sanatlarımızın, Batı tesiriyle soysuzlaşmalarını mukabil, hat sanatında bir gerileme olmayışı şu üz sebebe bağlanabilir. Bünyesine tesir edebileceki benzeri bir sanatın Avrupa’da bulunmayışı,Üslup sahibi hattatlar elinde usta-çırak esasına göre sağlam kaidelerle nesilden nesile intikali.
Zamanla, kendi bünyesi içinde yenilenme kabiliyetine sahip oluşu İslam aleminde pek yaygın bir söz vardır: “Kuran-ı Kerim Hicaz’da nazil oldu, Mısır’da okundui İstanbul’da yazıldı”
Okuyup yazması olan her Osmanlı’nın günlük yazışmalarında kullandığı ve ağzı 1 mm’yi geçmeyen kamış kalemle yazılan rıka hattı, eskiden yazanın kendi anlayışına göre elden çıkıyorken, XIX. asırda, Babiali Rık!ası diye isimlendirilen ve resmi işlerde kullanılan bir nev’I ile yazılmıştır ki bunun öncüsü, Mümtaz Efendi (1225/1810-1287/1872) olmuştur.

Hüsn-ı hat müstakil bir sanat oluşturmakla birlikte, yalnız başına bırakılmamış; tezhip veya ebru yahut her ikisinin beraberliğiyle hattın bezenmesine dikkat edilmiştir. Siyah olmak üzere, sınırlı birkaç rengin kullandığı yazı sanatı, tezhibin yahut ebru kağıdının renk katkılarıyla farklı bir cazibe kazanır. Tezhip (tezhib), kelime olarak “altınlamak” demekse de tezyinat (bezeme) manasına da kullanılır. Varak altının arapzamkıyla zahmetlice ezilmesinden sonra süzülüp arındırılarak, buna belirli kesafette jelatinli su ilavesi ve hasıl olan süspansiyonun hususi fırçalarıyla kağıda sürülmesi, bunun yanısıra muhtelif renklere de yer verilmesi tezhibin işlenmesiyle ilgili en kısa tariftir. Yüzyıllar içinde kazanılmış renk ve şekil zenginliğiyle Osmanlı’da mükemmel seviye’ye XV.asır sonlarında ulaşan tezhipte, klasik anlayışa uygun olarak hendesi, nebati ve hayvani asıllı bu son ikisinde tabiatı taklid etmeden üsluplaştırılan motifler, kaidelere bağlı bir biçimle sahasına yerleştirilip işlenmektedir. Bir başka bezeme uslübü da motiflerin sulu altınla gölgelendirilerek tahrirle belirgin hale getirilmesidir ki, halkari adıyla anılır.
Kitreyle kıvamlandırılmış suyun konulduğu bir dikdörtgen teknede su yüzüne yayılması öd suyuyla sağlanan çeşitli toprak boyaların serpilmesi veya onlara ince telle bazı hoş şekiller verilmesiyle oluşan ebru, suyun üstüne kapatılan kağıda aynen geçirilir, kurutulduktan sonra kesilerek istenilen eb’adda kullanılabilir.

Merhaba Dünya!

05 Tem 2009

Welcome to WordPress.com. This is your first post. Edit or delete it and start blogging!

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.